Phytophthora – Nỗi Lo Không Của Riêng Ai • Tin Cậy 2026

Phytophthora – Nỗi Lo Không Của Riêng Ai

Sầu riêng là một trong những loại trái cây quan trọng nhất được trồng ở Đông Nam Á, được mệnh danh là “Vua của các loại trái cây” với hương vị thơm ngon, cung cấp nhiều chất dinh dưỡng: Chất béo, protein, chloric, đường,…. Tại Việt Nam sầu riêng được trồng tập trung ở Tây nguyên, các tỉnh miền Đông và Tây Nam bộ.

Với khí hậu nhiệt đới gió mùa của Việt Nam đặc điểm độ ẩm cao và lượng mưa hằng năm lớn, sầu riêng thường bị nhiều tác nhân tấn công gây các bệnh chủ yếu như: Chết nhanh, khô cành, héo ngọn, chảy gôm (nứt thân, xì mủ), vàng lá thối rễ, thối trái… Các bệnh này đều có một nguyên nhân chung là do nấm Phytophthora gây hại. Loại nấm này xuất hiện rộng khắp các vùng trồng sầu riêng trên thế giới và là vấn đề đang báo động của toàn ngành sản xuất sầu riêng.

Phytophthora là gì?

Phytophthora là một chi sinh vật nhân thực, giống nấm, thuộc lớp Oomycetes (còn gọi là nấm trứng hay thủy khuẩn) với các đặc điểm sau:

Thường gọi là nấm nhưng không phải nấm: Mặc dù có lối sống và hình thái phát triển dạng sợi tương tự như nấm, Phytophthora không được xếp vào giới Nấm (Fungi) mà thuộc một nhóm riêng gọi là Oomycetes. Sự khác biệt cơ bản nằm ở cấu trúc sinh học

Đặc điểm	Nấm Thật Sự (True Fungi)	Phytophthora (Oomycetes/Nấm Trứng)
Thành tế bào	Cấu tạo chủ yếu từ Chitin.	Cấu tạo chủ yếu từ Cellulose và glucan (giống thực vật).
Trạng thái nhân	Thể sợi dinh dưỡng chủ yếu ở trạng thái đơn bội (n) hoặc lưỡng nhân (n+n).	Thể sợi dinh dưỡng chủ yếu ở trạng thái lưỡng bội (2n).
Bào tử di động	Một số loài có, nhưng không phải tất cả. Nếu có, thường có một roi.	Tạo ra các động bào tử (zoospores) có hai roi để bơi trong nước.

Phytophthora có vòng đời phức tạp, nhưng yếu tố then chốt cho sự lây lan của chúng chính là nước:

Tồn tại: Chúng có thể tồn tại trong đất, nước hoặc tàn dư thực vật trong thời gian dài dưới dạng các bào tử nghỉ có vách dày (bào tử trứng – oospores, hoặc bào tử vách dày – chlamydospores).

Hoạt động: Khi có điều kiện ẩm ướt (mưa, nước tưới, sương mù), các bào tử này sẽ nảy mầm và hình thành các túi bào tử (sporangia).

Lây lan: Túi bào tử có thể phát tán qua gió, nước mưa bắn tóe hoặc các hoạt động canh tác. Khi gặp màng nước trên bề mặt lá, thân, hoặc trong đất ẩm, túi bào tử sẽ giải phóng hàng loạt động bào tử (zoospores).

Xâm nhập: Các động bào tử này có hai roi, giúp chúng bơi lội linh hoạt trong nước để tìm đến ký chủ. Chúng xâm nhập vào cây qua các vết thương hở hoặc các khí khổng tự nhiên trên lá, rễ.

Gây bệnh: Sau khi xâm nhập, chúng phát triển thành mạng lưới sợi khuẩn ty, tiết ra enzyme để phân hủy mô thực vật, gây ra các triệu chứng bệnh

phytophthora noi lo khong cua rieng ai 01

phytophthora noi lo khong cua rieng ai 02

Nấm P.palmivora và bào tử

Một số bệnh và triệu chứng bệnh do Phytophthora gây ra:

Bệnh vàng lá thối rễ: Cây chuyển vàng rồi héo rũ, chậm lớn, rễ cây thối nhũng, vỏ rễ dễ tụt ra khỏi lõi có mùi hôi, cây rụng lá dần dần rồi chết.

Bệnh và lá thối rễ

Bệnh nứt thân xì mủ: Ban đầu vết bệnh thường là những đốm nhỏ, sũng nước, có màu nâu sẫm trên vỏ thân hoặc cành. Từ các vết bệnh, cây sẽ tiết ra một chất dịch có màu nâu đỏ, ban đầu trong và sau đó đặc lại như mủ. Đây là phản ứng của cây đối với sự tấn công của nấm. Phần vỏ tại vết bệnh sẽ bị thối mềm, có mùi hôi nhẹ. Nếu không được xử lý kịp thời, nấm sẽ ăn sâu vào phần gỗ, phá hủy các mạch dẫn, làm cản trở quá trình vận chuyển nước và dinh dưỡng. Khi hệ thống mạch dẫn bị tổn thương nghiêm trọng, lá cây sẽ dần chuyển sang màu vàng, sau đó rụng hàng loạt. Cành bị bệnh sẽ khô và chết. Nếu vết bệnh lan rộng bao quanh thân chính, toàn bộ cây có thể bị chết.

phytophthora noi lo khong cua rieng ai 04

phytophthora noi lo khong cua rieng ai 05

Cây sầu riêng bị xì mủ thân

Bệnh thối hoa, quả

Trên trái xuất hiện đốm đen (hoặc nâu) nhỏ sũng nước lan rộng nhanh. Vết thối có thể lan sâu làm hỏng phần trong của trái. Trên vết bệnh có thể thấy nấm tạo thành một lớp trên bề mặt màu trắng xám với rất nhiều bào tử sẳn sàng lây lan qua gió mưa.

Hoa cũng bị thối gây nhũng, hoa rụng hàng loại, ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất.

Bệnh chết nhanh: Đây là bệnh cực kỳ nguy hiểm nếu không được xử lý kịp thời thì chắc chắn cây sẽ chết. Cây vàng lá toàn bộ, héo nhanh rồi chết sau chỉ từ 5-7 ngày phát hiện khiến bà con nông dân không kịp trở tay.

phytophthora noi lo khong cua rieng ai 07

phytophthora noi lo khong cua rieng ai 08

Các biểu hiện của cây bị bệnh chết nhanh

Các bệnh nói trên đều chủ yếu phát sinh mạnh trong mùa mưa, đất úng nước, trũng. Nấm bệnh lây lang rất nhanh qua nước tưới, nước mưa, côn trùng, dụng cụ nông nghiệp hay thậm chí là gió. Nếu không phòng trị kịp thời, thiệt hại về kinh tế là rất lớn.

Làm gì để phòng trừ nấm Phytophthora?

Biện pháp canh tác:

Vệ sinh vườn định kỳ – Giảm áp lực mầm bệnh:

Việc thường xuyên thăm vườn giúp người trồng phát hiện sớm các dấu hiệu bệnh. Sau khi phát hiện, cần thu gom và tiêu hủy triệt để tất cả các tàn dư thực vật bị bệnh, bao gồm cành, lá, và quả thối ra khỏi vườn. Hành động này trực tiếp loại bỏ nơi trú ẩn của nấm, ngăn chặn nguồn lây lan ban đầu của mầm bệnh.

Hơn nữa, việc dọn dẹp sạch sẽ còn giúp vườn trở nên thông thoáng hơn, tạo ra một môi trường bất lợi cho nấm phát triển. Điều này cho thấy một hành động cơ học đơn giản nhưng lại có tác dụng hỗ trợ mạnh mẽ cho các biện pháp khác.

Cắt tỉa và tạo tán – Mở ra không gian sống lành mạnh:

Đây là một biện pháp vật lý hiệu quả để làm cho bộ tán thông thoáng, giúp ánh sáng mặt trời lọt vào bên trong, giảm độ ẩm và hạn chế nơi trú ẩn của nấm bệnh. Bằng cách thay đổi cấu trúc cây, người nông dân trực tiếp thay đổi vi khí hậu của khu vườn, tạo điều kiện bất lợi cho sự sống sót và phát triển của nấm

Xử lý cục bộ vết bệnh trên thân, cành – “Chữa cháy” kịp thời:

Khi phát hiện vết bệnh nứt thân xì mủ, cần có biện pháp xử lý cục bộ ngay lập tức để ngăn chặn bệnh lây lan và phục hồi phần mô bị tổn thương. Cần thực hiện theo các bước sau:

- Cạo sạch vết bệnh: Sử dụng dao sắc để cạo bỏ toàn bộ phần vỏ bị nhiễm nấm, cạo sâu đến phần gỗ đảm bảo cạo hết phần vỏ có màu đỏ cam hoặc thâm đen để loại bỏ hoàn toàn mầm bệnh.
- Vệ sinh và sát khuẩn: Rửa sạch vết thương bằng nước sạch. Sau đó, bôi hoặc phun thuốc sát khuẩn, thuốc có gốc đồng hoặc hoạt chất Phosphonate lên vết thương đã cạo. Việc này nên thực hiện vào lúc trời nắng ráo để thuốc phát huy hiệu quả tốt nhất.
Quản lý đất và độ ẩm – Ngăn chặn nấm từ gốc:

Thiết kế vườn với mật độ trồng thích hợp với từng loại đất trồng, hình thái và độ đốc của đất, đảm bảo hệ thống thoát nước tốt, có thể tránh gây tình trang ngập úng tạo điều kiện thuận lợi cho nấm phát triển.

Chế độ dinh dưỡng hợp lý:

Một chế độ dinh dưỡng cân đối, hợp lý là nền tảng giúp cây khỏe mạnh và có khả năng chống chịu bệnh tật tốt hơn.

- Cân bằng phân bón: Người trồng nên chú ý bón phân một cách thích hợp và cân đối. Đặc biệt, cần bổ sung nhiều phân hữu cơ và hạn chế lạm dụng phân bón hóa học.
- Kiểm soát đạm (N): Cây sầu riêng đặc biệt mẫn cảm với đạm, việc bón dư đạm có thể làm cây phát triển yếu và dễ bị nấm bệnh tấn công. Do đó, cần tránh để dư đạm, đặc biệt là trong giai đoạn trước khi làm bông.
- Tăng cường Lân (P) và Kali (K): Một số sản phẩm chứa Lân và Kali với hàm lượng cao có thể kích hoạt hệ miễn dịch của cây, tăng cường hoạt động quang hợp và trao đổi chất. Các chất này giúp làm cứng chắc vách tế bào, hạn chế đổ gãy và tăng khả năng chống chịu của cây đối với mầm bệnh.
- Cân bằng độ pH đất: Đất có độ pH thấp (đất chua) là môi trường thuận lợi cho nấm bệnh phát triển. Việc nâng pH đất lên mức trung tính (5.5 – 6.5) tạo điều kiện cho cây hấp thu dinh dưỡng tối ưu và ức chế sự sinh sôi của nấm bệnh

Biện pháp hóa học

Dùng các hoạt chất trừ nấm: Metalaxyl, propamocarb… phun ngừa định kỳ trên vườn để phòng bệnh là chủ yếu.

Các thuốc gốc đồng cũng có tác dụng trừ nấm, tuy nhiên khi sử dụng cần lưu ý tránh quá liều dẫn đến tích lũy đồng trong đất gây ảnh hưởng đến hệ vi sinh vật.

Đối với thuốc chứa Phophonate cơ chế tác động là tạo tính kháng của cây nên cần phải chú ý khi sử dụng vì khả năng kích kháng chỉ có được khi tế bào cây khỏe mạnh và việc tưới nước thuốc vào gốc cây có thể kích thích Phytophthora sinh sản và xâm nhiễm.

Biện pháp sinh học

Biện pháp sinh học là một hướng đi được các nhà khoa học của nhiều nước trên thế giới cũng như Việt Nam quan tâm không những phòng trừ bệnh hại cây trồng mà còn được sử dụng để tăng cường độ màu mỡ cho đất, kích thích cây trồng sinh trưởng phát triển và hấp thụ dinh dưỡng, tăng cường hệ sinh thái bền vững trong hệ thống nông nghiệp

Các loài Phytophthora gây bệnh hại cây sầu riêng là các tác nhân gây bệnh truyền qua đất nên biện pháp phòng chống sinh học sử dụng các chế phẩm chứa vi sinh vật đối kháng có nguồn gốc từ đất là một cách an toàn và bền vững, thân thiện môi trường để quản lý bệnh. Rất nhiều các sản phẩm và vi sinh vật có tiềm năng sử dụng trong phòng chống sinh học, trong đó phổ biến nhất là nấm Trichoderma spp., chế phẩm EM và Humic.

Humic:

Axit Humic là một hợp chất hữu cơ quan trọng, được ví như “vàng đen của nông nghiệp”. Nó đóng vai trò nền tảng trong việc tạo ra đất tơi xốp, màu mỡ, từ đó cải thiện sức khỏe cây trồng:

Thức ăn cho vi sinh vật có lợi: Humic là nguồn năng lượng dồi dào cho các vi sinh vật có lợi trong đất phát triển.
Cải thiện cấu trúc đất: Humic giúp liên kết các hạt đất, tạo ra keo mùn, làm đất trở nên tơi xốp và thông thoáng hơn.
Giữ nước và dinh dưỡng: Hợp chất này có khả năng giữ nước gấp 7 lần trọng lượng của nó và hoạt động như một “túi giữ phân bón”. Nó dự trữ các chất dinh dưỡng trong đất, giúp cây dễ hấp thụ hơn khi cần.
Kích thích bộ rễ: Humic thúc đẩy quá trình sinh trưởng của cây, giúp kích thích rễ phát triển mạnh mẽ và tăng khả năng hấp thu dinh dưỡng của rễ.

Sản phẩn Humic do Tin Cậy phân phối

Nấm đối kháng Trichoderma

Trichoderma là một loại nấm đối kháng được sử dụng rộng rãi trong nông nghiệp sinh học để kiểm soát các mầm bệnh có trong đất. Cơ chế hoạt động của nấm này rất độc đáo và hiệu quả:

- Ký sinh và phân giải: Khi tiếp xúc với nấm gây hại như Phytophthora, các sợi nấm Trichoderma sẽ bám vào và quấn quanh sợi nấm ký chủ. Sau đó, chúng tiết ra các enzyme như cellulase, chitinase và glucanase để phân hủy và tiêu diệt thành tế bào của nấm bệnh, cuối cùng phân giải chúng thành thức ăn.
- Sản xuất kháng sinh: Nấm Trichoderma cũng tạo ra các hợp chất kháng sinh tự nhiên như gliotoxin, viridin, giúp ức chế sự phát triển của các loại nấm khác.
- Cạnh tranh không gian sống: Trichoderma phát triển rất nhanh, do đó nó có khả năng cạnh tranh hiệu quả với nấm bệnh để giành lấy không gian và nguồn dinh dưỡng.
- Kích thích sức đề kháng: Các hoạt chất do Trichoderma tiết ra có thể kích thích cây trồng tự sản xuất các chất đề kháng và enzyme tiêu hóa nấm, giúp cây tự vệ trước các tác nhân gây bệnh.

Sản phẩn Trichoderma và EM-AG do Tin Cậy phân phối

EM (Effective Microorganisms)

Là một chế phẩm sinh học chứa nhiều nhóm vi sinh vật có lợi như vi khuẩn lactic, vi khuẩn quang hợp, nấm men và xạ khuẩn.

- Cải tạo đất: EM giúp tăng cường hệ vi sinh vật có lợi trong đất, thúc đẩy quá trình phân hủy các chất hữu cơ còn sót lại, làm cho đất trở nên tơi xốp và màu mỡ hơn.
- Phân hủy hữu cơ: EM có khả năng phân hủy nhanh các tàn dư hữu cơ, xác bã thực vật, tránh tình trạng ngộ độc cây trồng do các chất này chưa phân hủy hết.
- Giảm phân hóa học: Việc sử dụng men vi sinh EM kết hợp với các loại phân bón hữu cơ như đạm cá giúp tạo ra một nguồn dinh dưỡng dồi dào, từ đó giảm đáng kể sự phụ thuộc vào phân bón hóa học.

Tóm lại, Phytophthora được xem là “sát thủ” vô hình trong nông nghiệp, gây hại toàn diện trên các loài cây trồng. Cần chú trọng, quan tâm đến công tác phòng ngừa để hạn chế được rủi ro giúp đạt năng suất và hiệu quả kinh tế cao nhất.

Qua bài viết, hy vọng có thể giúp bà con hiểu rõ hơn về nấm Phytophthora cũng như các bệnh và biện pháp phòng trừ. Chúc bà con thành công và có được những vụ mùa bội thu. Thân ái chào bà con!