Nguy Cơ Mất An Toàn Lao Động Trong Sản Xuất Sầu Riêng

Nguy Cơ Mất An Toàn Lao Động Trong Sản Xuất Sầu Riêng

1. Bối cảnh kinh tế và mặt trái của “Vàng xanh”

Trong bối cảnh nông nghiệp hiện đại tại Đông Nam Á, sầu riêng đã vươn lên trở thành loại cây trồng mang lại giá trị kinh tế vượt trội, được ví như “vàng xanh” của các quốc gia như Thái Lan, Việt Nam và Malaysia. Sự bùng nổ về nhu cầu tiêu thụ, đặc biệt là từ thị trường Trung Quốc, đã thúc đẩy sự mở rộng nhanh chóng của diện tích canh tác và cường độ thâm canh.

Tuy nhiên, ẩn sau những con số xuất khẩu kỷ lục và lợi nhuận khổng lồ là một bức tranh phức tạp về an toàn và vệ sinh lao động (ATVSLĐ) – một khía cạnh thường bị lu mờ bởi áp lực năng suất.

Khác với các loại cây công nghiệp truyền thống như cà phê hay hồ tiêu, sầu riêng sở hữu những đặc điểm sinh học và yêu cầu canh tác đặc thù tạo ra một môi trường làm việc cực kỳ nguy hiểm.

Từ chiều cao thân cây vượt trội, cấu trúc cành giòn, trọng lượng quả lớn đầy gai nhọn, cho đến yêu cầu thụ phấn ban đêm và chế độ phun xịt hóa chất dày đặc, mỗi công đoạn trong chuỗi sản xuất đều tiềm ẩn nguy cơ tai nạn nghiêm trọng.

Các báo cáo gần đây từ Đắk Lắk, Lâm Đồng và các vùng trồng trọng điểm khác đã ghi nhận sự gia tăng đáng báo động về các vụ tai nạn lao động, từ ngã cao, ngộ độc hóa chất cấp tính đến các tai nạn cơ giới thương tâm.

2. Những rủi ro đến từ bản thân cây sầu riêng

Để hiểu rõ bản chất của các tai nạn lao động trong canh tác sầu riêng, trước hết cần phải giải mã các đặc tính sinh học của loài cây này, bởi chính cấu trúc tự nhiên của nó là tiền đề khách quan tạo nên các mối nguy hiểm.

a. Chiều cao và cấu trúc cơ học của thân cây

Sầu riêng là loài cây thân gỗ lớn, trong tự nhiên có thể đạt chiều cao từ 20 đến 40 mét. Ngay cả trong điều kiện canh tác thâm canh hiện đại, cây vẫn được duy trì ở độ cao từ 8 đến 15 mét để tối ưu hóa diện tích quang hợp và năng suất. Điều này đặt người lao động vào tình thế phải làm việc thường xuyên ở độ cao nguy hiểm, vượt xa giới hạn an toàn của các thiết bị thô sơ.

Vấn đề cốt lõi nằm ở tính chất cơ học của gỗ sầu riêng. Khác với các loại cây ăn quả có độ dẻo dai cao như nhãn hay vải, cành sầu riêng có đặc tính giòn và khả năng chịu lực kém, đặc biệt là ở các giống cao sản như Dona hay Monthong. Cấu trúc gỗ của sầu riêng có mô mạch thưa, khiến độ đàn hồi thấp.

Khi chịu tác động của ngoại lực đột ngột (như bước chân người leo, gió giật) hoặc tải trọng tĩnh lớn (chùm quả nặng), cành có xu hướng gãy giòn (brittle fracture) mà không có dấu hiệu cảnh báo trước như cong hay nứt dần. Điều này biến mỗi cành cây trở thành một “cái bẫy” tiềm tàng đối với người lao động khi di chuyển trên tán.

Hơn nữa, hiện tượng cauliflory (ra hoa kết quả trên thân và cành chính) là đặc điểm sinh học quan trọng chi phối phương thức lao động. Trái sầu riêng không mọc ở đầu cành ngọn như xoài hay cam, mà treo lơ lửng trên các cành ngang hoặc thân chính.

Để tiếp cận vị trí cắt tỉa hoặc thu hoạch, người lao động buộc phải di chuyển ra xa khỏi trục thân chính an toàn, đi trên những cành ngang ngày càng nhỏ dần về phía ngọn. Mô men lực tác động lên điểm nối giữa cành và thân tăng lên theo khoảng cách di chuyển, làm tăng nguy cơ gãy cành ngay tại khớp nối.

b. Cấu tạo đặc trưng của trái sầu riêng

Trái sầu riêng là một mối nguy hiểm vật lý độc nhất vô nhị trong nông nghiệp. Với lớp vỏ cứng được bao phủ bởi hàng trăm gai nhọn và trọng lượng trung bình từ 2 đến 5 kg (cá biệt có thể lên đến 8-10 kg), một trái sầu riêng rơi từ độ cao 10 mét sẽ tích lũy động năng khổng lồ. Khi va chạm, lực tác động không phân tán đều mà tập trung vào các điểm nhọn của gai, gây ra các chấn thương xuyên thấu nghiêm trọng.

Các báo cáo thực tế đã ghi nhận những trường hợp chấn thương nặng nề, thậm chí để lại sẹo vĩnh viễn và tổn thương tâm lý sâu sắc cho nạn nhân bị sầu riêng rơi trúng, bao gồm cả trẻ em và người qua đường. Trong môi trường lao động, nguy cơ này tăng lên gấp bội trong mùa thu hoạch. Người cắt trên cây thường thả trái xuống cho người hứng dưới đất.

Nếu sự phối hợp không nhịp nhàng, hoặc nếu trái trượt khỏi tay người hứng, hậu quả có thể là chấn thương sọ não, mù mắt hoặc gãy xương tay. Ngoài ra, các gai nhọn cũng là nguyên nhân gây ra các vết thương phần mềm, trầy xước thường xuyên cho người lao động trong quá trình vận chuyển, bốc vác, tạo điều kiện cho nhiễm trùng thứ phát.

c. Chu kỳ sinh học và áp lực thời gian

Đặc điểm sinh học của sầu riêng cũng tạo ra áp lực thời gian gay gắt. Hoa sầu riêng thường nở rộ và thụ phấn hiệu quả nhất vào ban đêm. Mặc dù trong tự nhiên, dơi và côn trùng đóng vai trò thụ phấn, nhưng để đảm bảo năng suất thương mại và hình dáng trái tròn đều (không bị méo mó, lép hộc), người nông dân buộc phải thực hiện thụ phấn bổ sung bằng tay vào khung giờ từ 18:00 đến 22:00 đêm.

Làm việc vào ban đêm trên độ cao lớn là một sự kết hợp rủi ro cực đoan. Tầm nhìn bị hạn chế bởi bóng tối, ánh sáng đèn pin không đủ bao quát toàn bộ không gian, sương đêm làm bề mặt cành cây trơn trượt, và nhịp sinh học của cơ thể người bị đảo lộn gây buồn ngủ, mất tập trung.

Tất cả những yếu tố này cộng hưởng làm tăng xác suất xảy ra các tai nạn trượt ngã, bước hụt chân mà trong điều kiện ban ngày có thể dễ dàng tránh được.

d. Hệ sinh thái cộng sinh và nguy cơ từ động vật

Vườn sầu riêng là một hệ sinh thái phức tạp. Sự hiện diện của các loài thụ phấn tự nhiên như dơi, ong và bướm đêm là cần thiết 8, nhưng cũng kéo theo những rủi ro sinh học.

Người lao động khi leo trèo thường xuyên phải đối mặt với nguy cơ bị ong tấn công. Các tổ ong mật hoặc ong vò vẽ thường ẩn nấp dưới tán lá rậm rạp, và khi bị động, chúng tấn công người leo cây.

Phản xạ tự nhiên của con người khi bị ong đốt là xua đuổi hoặc giật mình, dẫn đến việc buông tay khỏi điểm tựa và ngã xuống đất.2 Ngoài ra, rắn rết và các loài côn trùng độc hại khác cũng thường trú ngụ trên cây hoặc trong lớp thảm thực vật dưới gốc, đe dọa an toàn của người làm vườn.

3. Rủi ro leo trèo và tranh luận kỹ thuật

Tai nạn ngã cao là nguyên nhân gây tử vong và thương tật hàng đầu trong ngành trồng sầu riêng.

a. Phương pháp leo trèo truyền thống và rủi ro cơ học

Tại Việt Nam, phần lớn lao động sử dụng các phương pháp leo trèo thô sơ dựa trên kinh nghiệm. Các công cụ hỗ trợ thường là thang tre tự chế, thang nhôm gia dụng không đạt chuẩn, hoặc leo bám trực tiếp vào thân cây.

Thang tự chế: Các loại thang này thường không có chân đế chống trượt, không có cơ chế khóa an toàn và chiều cao hạn chế. Khi đặt trên nền đất vườn không bằng phẳng, đặc biệt là đất đồi dốc tại Tây Nguyên, thang rất dễ bị nghiêng, trượt hoặc lún, gây đổ thang.

Kỹ thuật leo bám: Khi cây quá cao so với thang, người lao động buộc phải leo trực tiếp. Việc không sử dụng dây đai an toàn (safety harness) hoặc chỉ sử dụng dây thừng buộc ngang hông đơn giản là cực kỳ nguy hiểm. Nếu trượt chân, dây thừng ngang hông có thể gây chấn thương cột sống hoặc chèn ép nội tạng thay vì bảo vệ người rơi.

b. Tranh luận về guốc leo cây: Tiện ích nhất thời và hậu quả dài hạn

Một xu hướng đáng lo ngại là việc sử dụng guốc leo cây (climbing spikes/gaffs) – dụng cụ có đinh sắt nhọn gắn vào giày để găm vào thân cây, giúp leo lên nhanh chóng mà không cần cành nhánh thấp. Mặc dù được bán rộng rãi trên các sàn thương mại điện tử như một giải pháp “tiện lợi”, nhưng xét từ góc độ nông học và bệnh học cây trồng, đây là một thảm họa tiềm ẩn.

Theo các tiêu chuẩn chăm sóc cây xanh quốc tế (như ANSI A300), việc sử dụng guốc nhọn bị nghiêm cấm đối với cây cần bảo tồn, chỉ được phép dùng khi đốn hạ cây chết. Lý do bao gồm:

• Tổn thương mô mạch: Các đinh sắt xuyên qua lớp vỏ bảo vệ, đâm thủng tầng sinh gỗ (cambium) và mạch rây/mạch gỗ. Điều này làm gián đoạn dòng vận chuyển dinh dưỡng, gây suy yếu cục bộ cấu trúc thân cây.
• Cửa ngõ cho mầm bệnh: Sầu riêng cực kỳ mẫn cảm với nấm Phytophthora palmivora gây bệnh thối thân xì mủ. Mỗi vết đâm của guốc leo là một vết thương hở (open wound) tạo điều kiện lý tưởng cho bào tử nấm xâm nhập. Nước mưa và độ ẩm cao trong vườn sầu riêng càng thúc đẩy quá trình lây nhiễm này.
• Suy giảm tuổi thọ kinh tế: Cây bị tổn thương nhiều lần sẽ phát triển các mô sẹo sần sùi, thân cây yếu đi, dễ gãy đổ trong tương lai. Việc sử dụng guốc leo hôm nay để tiết kiệm vài phút có thể đánh đổi bằng việc mất cả cây sầu riêng giá trị hàng chục triệu đồng trong vài năm tới.
• Nguy cơ tai nạn tái diễn: Vỏ cây sầu riêng già thường dày và sần sùi nhưng xốp. Guốc nhọn có thể bị trượt (kick-out) nếu chỉ bám vào lớp vỏ chết bên ngoài mà không găm đủ sâu vào gỗ, dẫn đến người leo bị trượt ngã bất ngờ.

c. Rủi ro địa hình và cơ giới hóa thiếu an toàn

Sự mở rộng diện tích sầu riêng lên các vùng đồi dốc tại Đắk Lắk, Đắk Nông, Lâm Đồng đã đưa việc canh tác vào những địa hình phức tạp. Độ dốc lớn (taluy âm/dương) làm tăng nguy cơ trượt ngã cho người lao động khi di chuyển bộ.

Đáng báo động hơn là sự xuất hiện của các tai nạn liên quan đến cơ giới hóa hạng nặng. Việc sử dụng máy xúc (excavator) để cải tạo đất, đào hố trồng trên địa hình dốc mà không có các biện pháp cảnh báo an toàn đã dẫn đến những tai nạn chết người.

Vụ việc tại Đạ Huoai, Lâm Đồng, nơi một người lao động bị máy xúc cán tử vong do điểm mù và địa hình trượt, là một minh chứng đau lòng cho sự thiếu vắng các quy trình phối hợp an toàn trong canh tác quy mô lớn.

Sự thiếu vắng người cảnh giới (spotter), sự chủ quan của tài xế máy xúc, và việc người lao động di chuyển vào vùng nguy hiểm là những lỗ hổng chết người trong quản lý vận hành.

Qua bài viết, hy vọng bà con có thêm một kiến thức hữu ích để áp dụng cho vườn cây của mình. Tin Cậy luôn đồng hành cùng bà con xây dựng nền nông nghiệp bền vững. Hẹn gặp lại bà con!

Tác giả: Thanh Quí

Mọi thắc mắc về bài viết “Nguy cơ mất an toàn lao động trong sản xuất sầu riêng”, vui lòng liên hệ:

CÔNG TY TNHH ĐẦU TƯ THƯƠNG MẠI DỊCH VỤ TIN CẬY

Địa chỉ: Số 4, Đường số 3, Khu dân cư Vạn Phúc, P Hiệp Bình, TP HCM, Việt Nam

Điện thoại: (028) 2253 3535 – 0902 882 247 – 0909 307 123 – 0902 671 281 – 0903 908 671

Email: kinhdoanh@tincay.com; tincaygroup@gmail.com, tincay@tincay.com

Website: tincay.com | thuysantincay.com | nongnhan.com

Youtube: Cty Tin Cậy | Nông Nhàn | Thuỷ Sản Tin Cậy

Facebook: Công Ty Tin Cậy  | Thủy Sản Tin Cậy | Thông tin nông nghiệp & chia sẻ